Vì sao châu Á đang tăng tốc với chuỗi cung ứng có trách nhiệm — và có thể sớm vươn lên dẫn dắt

Trong nhiều năm, khi nhắc đến chuỗi cung ứng có trách nhiệm ở châu Á, cảm giác khá rõ là đây là một câu chuyện “đi từ bên ngoài vào”. Các nhãn hàng ở châu Âu và Bắc Mỹ đặt ra tiêu chuẩn, định hướng và yêu cầu. Các nhà máy ở châu Á thì chủ yếu đáp ứng theo. Hoạt động đánh giá, kiểm tra đi vào khu vực, còn áp lực và kỳ vọng phần lớn đến từ thị trường bên ngoài.

Nhưng bức tranh đó đang đổi khác.

Trên khắp châu Á – Thái Bình Dương, ngày càng nhiều chính phủ, sở giao dịch chứng khoán, hiệp hội ngành nghề và doanh nghiệp lớn trong nước đang xây dựng cách làm riêng. Có nội dung vẫn theo hướng tự nguyện. Có nội dung nằm trong khuôn khổ công bố thông tin, thay vì nghĩa vụ thẩm tra bắt buộc theo luật một cách chặt chẽ. Dù vậy, xu hướng chung đã khá rõ: khu vực này đang chuyển từ chỗ “đáp ứng yêu cầu của bên mua” sang chỗ “tham gia định hình luật chơi”.

Đây không chỉ là câu chuyện về hình ảnh hay thông điệp. Nó gắn trực tiếp với khả năng vào thị trường, sức cạnh tranh và quyền chủ động trong việc diễn giải yêu cầu toàn cầu theo cách phù hợp với bối cảnh trong nước.

Châu Á không còn chỉ là “công xưởng” trong cuộc tranh luận toàn cầu

Châu Á – Thái Bình Dương nằm ở trung tâm sản xuất của thế giới. Vị trí này mang lại cho khu vực hai lợi thế quan trọng nhưng nhiều khi chưa được nhìn nhận đúng mức.

Thứ nhất, châu Á nhìn thấy giới hạn thực tế của các ý tưởng chính sách sớm hơn nhiều nơi khác. Khi một quy định giả định rằng việc truy xuất nguồn gốc phải làm được trọn vẹn ở mọi khâu, hoặc việc khắc phục vấn đề lao động có thể thực hiện với chi phí rất thấp, thì bên phải biến điều đó thành vận hành thực tế thường là nhà sản xuất ở châu Á. Góc nhìn từ thực tiễn sản xuất vì vậy có giá trị rất lớn.

Thứ hai, châu Á đang có ngày càng nhiều doanh nghiệp lớn đi lên từ thị trường nội địa. Chuỗi cung ứng của họ không chỉ hướng ra xuất khẩu mà còn phục vụ thị trường khu vực và thị trường trong nước. Những doanh nghiệp này chịu áp lực từ nhà đầu tư và người tiêu dùng ngay tại thị trường của mình, đồng thời cũng đối mặt rủi ro danh tiếng không khác mấy so với các thương hiệu phương Tây.

Vì thế, động lực đã thay đổi. Ngày càng nhiều chủ thể ở châu Á có lợi ích gắn trực tiếp với vấn đề này.

Các quy định từ phương Tây vẫn tạo sức ép, nhưng châu Á đã bắt đầu tự thiết kế cách đáp ứng

Các biện pháp từ phía châu Âu, như quy định về ngăn chặn hàng hoá gắn với phá rừng, đã đưa ra mốc thời gian và chế tài khiến chuỗi cung ứng ngoài châu Âu cũng buộc phải điều chỉnh. Quy định này có hiệu lực từ năm 2023, và lộ trình tuân thủ được áp dụng theo từng nhóm doanh nghiệp trong giai đoạn cuối năm 2024 đến năm 2025.

Sức ép từ bên ngoài là có thật. Nhưng chuyển động đáng chú ý hơn là các chính phủ và tổ chức ở châu Á đang xây dựng khung của riêng mình, phù hợp với thị trường trong nước, đồng thời vẫn cố gắng bảo đảm khả năng tương thích với kỳ vọng toàn cầu.

Nhật Bản: Không quá nặng tính cưỡng chế, nhưng vẫn tác động rõ đến hành vi doanh nghiệp

Nhật Bản là ví dụ khá điển hình cho cách tiếp cận không bắt đầu bằng một khuôn khổ pháp lý quá cứng, nhưng vẫn tạo ra thay đổi trong thực tế. Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản đã ban hành hướng dẫn về tôn trọng quyền con người trong chuỗi cung ứng có trách nhiệm, đồng thời liên kết với các khung hướng dẫn quốc tế về kinh doanh và quyền con người, hướng dẫn về kinh doanh có trách nhiệm, cũng như các nguyên tắc lao động quốc tế. Các hướng dẫn này cũng gắn với kế hoạch hành động quốc gia của Nhật Bản về kinh doanh và quyền con người.

Trung Quốc: Đẩy nhanh nền tảng công bố thông tin về phát triển bền vững

Trung Quốc đang thúc đẩy khá nhanh hạ tầng công bố thông tin liên quan đến phát triển bền vững, cả ở cấp thị trường vốn lẫn cấp chính sách. Điều này khiến định hướng của hệ thống báo cáo ngày càng rõ hơn, và cho thấy đây không còn chỉ là chuyện hình ảnh doanh nghiệp, mà đang tiến gần hơn đến hệ thống quản trị và hệ thống tài chính.

Hàn Quốc: Nỗ lực xây dựng khung pháp lý đang quay trở lại

Tại Hàn Quốc, các đề xuất pháp lý liên quan đến thẩm tra trách nhiệm về quyền con người và môi trường đang xuất hiện trở lại. Hướng thảo luận là doanh nghiệp thuộc phạm vi áp dụng cần xây dựng hệ thống bao quát cả hoạt động kinh doanh của chính mình và chuỗi cung ứng.

Nhìn tổng thể, có thể thấy châu Á đang dần hình thành “bộ công cụ riêng”: từ hướng dẫn thực hành, khung công bố thông tin cho tới dự thảo pháp lý ở một số nơi. Đây không phải một mô hình duy nhất cho cả khu vực, mà là nhiều hướng đi phát triển song song.

Vì sao đà chuyển động lần này có vẻ là thật

1) Áp lực từ nhà đầu tư và thị trường vốn trong châu Á đang tăng rõ rệt

Mười năm trước, nhiều doanh nghiệp châu Á còn xem phát triển bền vững là việc phải làm vì khách hàng phương Tây yêu cầu. Hiện nay, áp lực cũng đến từ thị trường vốn trong nước và trong khu vực. Điều đó khiến chủ đề này tiến gần hơn đến trung tâm của quản trị doanh nghiệp và báo cáo tài chính.

Khi việc báo cáo đã đi vào cấu trúc vận hành của thị trường vốn, rất khó để tiếp tục coi đó chỉ là một phần việc bên lề.

2) Năng lực cạnh tranh xuất khẩu giờ được đo bằng “bằng chứng”, không chỉ bằng “cam kết”

Trong nhiều ngành phụ thuộc vào thương mại quốc tế, bên mua không còn chấp nhận những khẳng định chung chung. Họ cần bằng chứng có thể kiểm tra được về tuyển dụng lao động, tiền lương, kiểm soát làm thêm giờ, quản lý nhà thầu phụ, tuân thủ môi trường và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Vì vậy, các chủ đề như độ tin cậy của dữ liệu, chất lượng dữ liệu và hệ thống ghi nhận hành trình hàng hoá đang chuyển từ câu chuyện chuyên môn hẹp thành vấn đề ở cấp lãnh đạo doanh nghiệp.

3) Chính sách trong nước bắt đầu phản ánh trực tiếp rủi ro trong nước

Các chính phủ ở châu Á – Thái Bình Dương có lý do riêng để đẩy nhanh vấn đề này, chứ không chỉ vì sức ép từ bên ngoài. Rủi ro lao động có thể tạo ra căng thẳng xã hội. Sự cố môi trường làm tăng chi phí y tế công cộng. Thời tiết cực đoan gây gián đoạn sản xuất và hạ tầng.

Vì vậy, bài toán kinh doanh không còn chỉ là “làm hài lòng khách hàng nước ngoài”, mà còn là “giữ hoạt động ổn định và quản trị rủi ro tốt hơn”.

4) Hệ sinh thái tiêu chuẩn đang hình thành ngay trong khu vực

Châu Á đang trở thành thị trường tăng trưởng cho các tổ chức xây dựng tiêu chuẩn, đơn vị đánh giá, đơn vị xác nhận độ tin cậy, đơn vị đào tạo và doanh nghiệp phát triển công cụ số phục vụ truy xuất nguồn gốc.

Khi năng lực có sẵn tại địa phương, chi phí triển khai sẽ giảm. Đồng thời, chuyên gia trong khu vực cũng có thể điều chỉnh cách hiểu về “thực hành tốt” cho phù hợp hơn với điều kiện vận hành thực tế.

Châu Á có thể chuyển từ bên theo sau sang bên dẫn dắt như thế nào

Châu Á có thể vươn lên dẫn dắt theo ít nhất ba hướng thực tế, và không nhất thiết phải chờ một khung pháp lý hoàn chỉnh mới bắt đầu.

1) Đặt ra chuẩn thực tiễn cho hoạt động thẩm tra trách nhiệm trong sản xuất

Điểm yếu thường thấy của nhiều quy định là khoảng cách giữa ngôn ngữ pháp lý và thực tế nhà máy. Trong khi đó, các chủ thể ở châu Á lại ở gần hiện trường nhất, nên có vị thế tốt để xác định điều gì thực sự làm được trên quy mô lớn.

Ví dụ, làm thế nào để hoàn trả phí tuyển dụng mà không làm đứt nguồn lao động; kiểm soát nhà thầu phụ ra sao để không đẩy hoạt động ra ngoài tầm nhìn; hay thiết kế cơ chế tiếp nhận khiếu nại như thế nào để người lao động thật sự tin dùng. Nếu châu Á xây dựng được cách làm đáng tin cậy trong các vấn đề này, các khu vực khác rất có thể sẽ học theo.

2) Dẫn dắt về mức độ tương thích giữa các hệ thống

Một vấn đề lớn hiện nay là doanh nghiệp phải xử lý quá nhiều bảng hỏi, đợt đánh giá và biểu mẫu báo cáo trùng lặp, vừa tốn thời gian vừa tăng chi phí, lại tạo thêm gánh nặng cho nhà cung cấp.

Bước tiếp theo vì thế không phải là thêm biểu mẫu mới, mà là làm cho hệ thống ăn khớp hơn: giảm yêu cầu trùng lặp, tăng khả năng so sánh dữ liệu và làm rõ kỳ vọng về mức độ xác nhận độ tin cậy.

Nếu nhiều thị trường ở châu Á cùng sử dụng được những khái niệm nền tảng tương đối thống nhất, châu Á có thể trở thành nơi doanh nghiệp dùng một hệ thống kiểm soát nhưng đáp ứng được nhiều nhóm yêu cầu cùng lúc.

3) Dẫn dắt bằng dữ liệu chuỗi cung ứng đáng tin cậy

Ngày nay, chuỗi cung ứng có trách nhiệm phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu gốc nhiều hơn là các bảng tổng hợp nhìn bắt mắt. Có thêm màn hình hiển thị chưa chắc giúp được nhiều nếu dữ liệu đầu vào không đủ chắc.

Châu Á có lợi thế rõ rệt ở điểm này, vì phần lớn dữ liệu vận hành nằm tại nhà máy, đại lý, đơn vị vận tải và cơ sở chế biến đầu chuỗi ngay trong khu vực. Nếu doanh nghiệp châu Á đầu tư vào dữ liệu sạch, hồ sơ có thể kiểm tra ngược và dấu vết xác minh rõ ràng, họ không chỉ đáp ứng yêu cầu tuân thủ mà còn có vị thế đàm phán tốt hơn với bên mua, tổ chức tài chính và đơn vị bảo hiểm.

Rủi ro và những yếu tố có thể làm chậm tiến trình

Dù đà đi lên là có thật, điều đó không có nghĩa thành công sẽ đến một cách tự động. Vẫn còn nhiều rào cản thực tế.

Một số cách tiếp cận có thể tiếp tục mang tính tự nguyện lâu hơn kỳ vọng. Năng lực thực thi giữa các quốc gia không đồng đều. Doanh nghiệp nhỏ có thể gặp khó vì chi phí. Mức độ nhạy cảm chính trị đối với vấn đề tổ chức của người lao động hoặc cơ chế khiếu nại cũng khác nhau khá nhiều.

Một rủi ro rất đáng lưu ý khác là độ tin cậy. Nếu cụm từ “chuỗi cung ứng có trách nhiệm” trở thành khẩu hiệu tiếp thị nhưng việc kiểm tra lại không chặt, thị trường sẽ phản ứng bằng cách đòi hỏi xác nhận nghiêm ngặt hơn và đặt câu hỏi nhiều hơn.

Vì vậy, tính minh bạch và bằng chứng vẫn là cốt lõi.

Những điểm cần theo dõi trong thời gian tới

Dấu hiệu quan trọng sắp tới có thể không phải là một khẩu hiệu mới, mà là những thứ nghe có vẻ kỹ thuật và ít hào nhoáng hơn: quy định công bố thông tin rõ hơn, cách kiểm tra có thể so sánh tốt hơn, và yêu cầu khiến dữ liệu về phát triển bền vững có thể kiểm tra được trên thực tế.

Nhiều khả năng sẽ có thêm hướng dẫn từ sở giao dịch chứng khoán và cơ quan quản lý theo hướng đẩy thông tin về phát triển bền vững từ chỗ “mô tả” sang chỗ so sánh được và kiểm tra được.

Cũng có thể sẽ xuất hiện thêm các đề xuất pháp lý trong khu vực phản ánh logic của thẩm tra trách nhiệm, dù tiến độ giữa các nước sẽ khác nhau.

Quan trọng hơn, ngày càng nhiều bên mua ở châu Á có thể sẽ áp dụng cùng một bộ tiêu chuẩn cho chính chuỗi cung ứng của mình, chứ không chỉ yêu cầu với các nhà cung cấp phục vụ thị trường phương Tây. Khi điều đó xảy ra, thay đổi này sẽ trở thành thay đổi mang tính cấu trúc, chứ không còn là một làn sóng ngắn hạn.

Kết lại một cách thẳng thắn

Châu Á – Thái Bình Dương đang tăng tốc với chủ đề này vì họ buộc phải làm. Khu vực này chịu tác động trực tiếp từ các quy định toàn cầu, đồng thời cũng là nơi nắm giữ phần lớn thực tế vận hành của chuỗi cung ứng. Và lúc này, động lực từ chính thị trường nội địa cũng đang tăng lên.

Khi hệ thống công bố thông tin dần hoàn thiện hơn và các phương pháp thẩm tra trách nhiệm mang tính thực tiễn được áp dụng rộng hơn, châu Á có cơ hội lớn để trở thành nơi không chỉ “bàn về” chuỗi cung ứng có trách nhiệm, mà còn định hình cách làm có thể vận hành thật trên quy mô lớn.

Nếu đi tới điểm đó, vai trò dẫn dắt sẽ không nằm ở việc xuất khẩu khẩu hiệu, mà nằm ở việc chia sẻ cách làm thực sự hiệu quả.